Uzbekum
| Uzbekum | |
| Propri nome | Oʻzbek tili / Oʻzbekcha Ўзбек тили / Ўзбекча اۉزبېک تیلی / اۉزبېکچه |
| Informatione | |
| Parlat | Sentral Asie |
| Ofisial lingue | Uzbekistan |
| Parleres | sirk 40–45 miliones |
| Range | |
| Alfabete | Latini alfabete, Kiriliki alfabete, Arabi alfabete |
| Akademie del lingue | Tashkent Statal Universitate de Uzbekum e Literature nomat pos Alisher Navoi |
|
Linguistikal klasifikatione | |
| Lingual familie | Turkesi lingues |
| Lingual grupe | Karlukesi lingues |
| Kodes del lingue | |
| ISO 639-1 | uz |
| ISO 639-2 | uzb |
| ISO 639-3 | (makrolingue); uzn (Nord-Uzbekum); uzs (Sud-Uzbekum) uzb (makrolingue); uzn (Nord-Uzbekum); uzs (Sud-Uzbekum) |
| SIL | |
Uzbekum (in Uzbekum: Oʻzbek tili o Oʻzbekcha; kirilikim: Ўзбек тили o Ўзбекча; arabikim: اۉزبېک تیلی o اۉزبېکچه) es un karlukesi turkesi lingue parlat chefim da li uzbekes. Lu es li ofisiali e statal lingue de Uzbekistan e li maxim vastim parlat indigeni lingue de Sentral Asie.[1]
Uzbekum anke bli parla in Afganistan, Tajikistan, Kirgistan, Kazakhstan, Turkmenistan, Rusia, China, Pakistan, Turkia e altri landes. Li estimas del nombre de parleres varia segun li metode de kontatione, ma sirk 40–45 miliones persones parla lu kom unesmi o duesmi lingue.
Lun proksim moderni relative es Uygurum. Amba lingues apartena al karlukesi branche del turkesi lingual familie. Li moderne literari Uzbekum developad fro lokali karlukesi dialektes e fro li tradisione del chagatai literari lingue.

Nome
[modifika | edit source]Li propri nome Oʻzbek tili signifika «lingue del uzbekes». Li forme Oʻzbekcha pote signifika «Uzbekum», «in Uzbekum» o «uzbekim».
Li nomine es derivat fro li etnonime oʻzbek. In diferent skriptures lu bli skripta:
- latinikim: Oʻzbek tili;
- kirilikim: Ўзбек тили;
- arabikim: اۉزبېک تیلی.
In internationali lingvistike li lingue es konosat kom Uzbek, Uzbek language, usbekische Sprache, oʻzbek tili e altri simil formes.
Klasifikatione
[modifika | edit source]Uzbekum apartena al turkesi lingual familie, plu exaktim al karlukesi o sud-esti branche. Li sam branche inkluse Uyghurum e kelki plu mikri lingual varietates.[2]
Li klasifikatione pote bli prezentat talim:
** Komuni Turkesi lingues *** Karlukesi lingues **** Uzbekum **** Uygurum
Historikalim, Uzbekum have forti relatione kun Chagataium, kel esed li chef literari turkesi lingue de Sentral Asie fro li 15-esmi til li 19-esmi siekle. Moderni Uzbekum non es identiki kun Chagataium, ma lu konserva mult de lun lexike, gramatikal formes e literari tradisione.[3]
Li kodi uzb in ISO 639-3 reprezenta Uzbekum kom makrolingue. Lu inkluse du individuali kodes:
- uzn — Nord-Uzbekum;
- uzs — Sud-Uzbekum.[4]
Disi divisione non es totalim identiki kun li tradisional divisione del lokali uzbeki dialektes.
Geografial distributione
[modifika | edit source]Li chef teritorie de Uzbekum es Uzbekistan, u lu es li statal lingue. Li Konstitutione de Uzbekistan declara ke li statal lingue del republike es Uzbekum, durant ke li state deve respektar li lingues, kustumes e tradisiones de omni nasional e etnik grupes.[1]
Grandi o konsiderabli uzbeki-parlant komunitates existe anke in:
- nord Afganistan;
- nordi e vesti Tajikistan;
- sud Kirgistan;
- sud Kazakhstan;
- nord e esti Turkmenistan;
- Rusia;
- Xinjiang in China;
- Pakistan;
- Turkia.
In Afganistan Sud-Uzbekum es parlat chefim in li nordi provinces. Lu difere fro li standardi Nord-Uzbekum in fonetike, lexike e ortografie, e lu generalim usa un adapte arabi alfabete.[5]
Mult persones fro Uzbekistan e altri sentral-asi landes labora o habita temporarim in Rusia, Kazakhstan, Turkia, Korea e altri states. Pro tum li geografial area de uzbeki komunikatione es plu vasti kam li tradisional teritorie del uzbekes.
Historie
[modifika | edit source]Prehistorie e medievial periodo
[modifika | edit source]Li historie de Uzbekum es ligat kun li developo del turkesi lingues in Transoxiania, li basines del Amu Darya, Sir Darya e Zarafshan, e li oases de Fergana, Tashkent, Samarkand e Bukhara.
Turkesi tribus e populenes komensad habita li regione in grandi nombres durant li unesmi milenio. Li lokali turkesi varietates kontaktad longim kun Persum, Sogdianum e altri irani lingues.
Durant li periodo del Karahanidi Imperie, fro li 11-esmi siekle, un altim developat turkesi literari tradisione aparid in Sentral Asie. Inter li maxim konosat monumentes de ti periodo es:
- Kutadgu Bilig da Yusuf Khass Hajib;
- Dīwān Lughāt al-Turk da Mahmud al-Kashgari;
- li poemas de Ahmad Yugnaki.
Disi lingue non esed moderni Uzbekum, ma lu formad un parte del komuni historikal funde del karlukesi lingues.
Chagatai literari lingue
[modifika | edit source]Fro li 14-esmi e specialim durant li 15-esmi siekle, Chagataium devenid li principal literari turkesi lingue de Sentral Asie. Lu esed usat in poesie, prose, historie, administrativ dokumentes e siential ovres.
Li maxim importanti autore del chagatai literature es Alisher Navoi (1441–1501). Per lun poemas, prosa e lingvistikal ovres, Navoi demonstrad ke li turkesi literari lingue pote have li sami kulturali e artistik importanteso kam Persum.
Altri grandi autores inkluse:
- Babur, fondatore del Mogul Imperie e autore del Baburnama;
- Lutfi;
- Sakkaki;
- Abulgazi Bahadur Khan;
- Munis Khorezmi;
- Agahi.
Chagataium have un forti influo sur li historie, lexike e literari norme de moderni Uzbekum e Uyghurum.[3]
Formationen del moderni lingue
[modifika | edit source]Durant li fini del 19-esmi e li unesmi dekades del 20-esmi siekle, lokali parlat uzbeki varietates komensad bli plu vastim usat in gazetes, skoles, teatre e moderni literature.
Li jadidi reformatores laborad por modernisa educatione e krea un plu aksesibli literari lingue. Autores kom Mahmudkhodja Behbudiy, Abdulla Avloni, Fitrat, Hamza Hakimzoda Niyoziy e Abdulla Qodiriy usad formes plu proksimi al parlat lingue.
Durant li 1920-esmi yares, li nomine «Uzbekum» blid ofisialim aplikat al moderne literari lingue. Li lingue blid kodifikat sur li base de plur dialektes, ma li fonetike del Fergana–Tashkent grupe gradatim devenid li chef funde del standardi pronunsiatione.
Durant li sovieti periodo, Uzbekum developad un moderni terminologie por sientie, teknike, administrasion, edukatione e literature. Samtempe, Rusum have un forti influo sur lun lexike e publiki use.
Ye 21 oktobre 1989, li lege «Pri li statal lingue» donad a Uzbekum li status de statal lingue in li Uzbeki Sovieti Sosialisti Republike. Pos li independeso de Uzbekistan in 1991, ti status blid konservat. Li lege blid revidat ye 21 desembre 1995.[6]
Dialektes e variantes
[modifika | edit source]Uzbekum have un komplexi e heterogeni dialektal strukture. Li dialektes montra tretes del karlukesi, kipchakisi e oghuzesi branches del turkesi lingues.
Tradisionalim, on distinga tri grandi dialektal grupes.
Karlukesi o chagatai grupe
[modifika | edit source]Disi grupe inkluse mult urbani dialektes de:
- Tashkent;
- Fergana Vale;
- Andijan;
- Namangan;
- Samarkand;
- Bukhara;
- Karshi.
Li moderne literari lingue es basat chefim sur dialektes de disi grupe. Li standardi pronunsiatione es specialim proksimi al Fergana–Tashkent dialektes.
Mult karlukesi dialektes perdit li klasiki turkesi harmonie del vokales. Disi trete es ligat kun li longi kontakte kun Persum e Tajikum.
Kipchakisi grupe
[modifika | edit source]Kipchakisi uzbeki dialektes bli parla in diferent rurali regiones de Uzbekistan e in kelki partes de Kazakhstan, Kyrgyzstan e Tajikistan.
Les konserva plur tretes karakteristik de kipchakisi lingues, inklusent:
- plu forti harmonie del vokales;
- diferent konsonantal transformasiones;
- specifik verbal e nominal sufikses;
- lexikal similitudes kun Kazakum, Kyrgyzum e Karakalpakum.
Oghuzesi o khorezmi grupe
[modifika | edit source]Li oghuzesi dialektes es chefim parlat in Khorezm e in kelki adjunt regiones de Turkmenistan e Karakalpakstan.
Les montra similitudes kun Turkmenum e Khorasani Turkum. Li khorezmi varietates difere konsiderablim fro li standardi Uzbekum in pronunsiatione, lexike e plur gramatikal formes.
Nord-Uzbekum e Sud-Uzbekum
[modifika | edit source]In internationali klasifikationes, on anke usa li termes:
- Nord-Uzbekum — li varietates de Uzbekistan e li majoritate del altri post-sovieti regiones;
- Sud-Uzbekum — li varietate chefim usat in Afghanistan e kelki adjunt regiones.
Sud-Uzbekum usa chefim arabi skripture e have plu mult direkti prestates fro Dari-Persum. Nord-Uzbekum usa latini e kiriliki skriptures e have plu forti historikal influo fro Rusum.[5]
Skripture e alfabetes
[modifika | edit source]Durante lun historie, Uzbekum e lun literari predecesores usad plur diferent skriptures.
Alfabete
[modifika | edit source]Uzbekum bli skripta per plur skriptural sistemes. In Uzbekistan li ofisiali alfabete es basat sur li latini skripture, ma li kiriliki skripture continua bli vastim usat in libres, periodikes, televizione, publiki annonces, internet e privati komunikatione.
In Kirgistan e Tajikistan, Uzbekum bli skripta chefim per li kiriliki alfabete. Li uzbekes de Afganistan usa un alfabete basat sur li arabi-persi skripture.
Moderni latini alfabete
[modifika | edit source]Li moderni uzbeki latini alfabete bli basat sur li version adoptat ye 1993 e revidat ye 6 maye 1995. Lu kontena 26 individuali literes, tri liter-kombinasiones — Sh sh, Ch ch e Ng ng — e li separal signete ʼ.[7]
| A a | B b | D d | E e | F f | G g | H h | I i | J j | K k |
| L l | M m | N n | O o | P p | Q q | R r | S s | T t | U u |
| V v | X x | Y y | Z z | Oʻ oʻ | Gʻ gʻ | Sh sh | Ch ch | Ng ng | ʼ |
Li latini alfabete non have li literes C c e W w kom independenti partes. Les pote okure in kelki nonadaptat extranjeri nomes, markes e abreviatures.
Li formes Oʻ oʻ e Gʻ gʻ es individuali literes, benke digitalim les konsista fro un latini litere e un adjunt signete. Li kombinasiones Sh sh, Ch ch e Ng ng reprezenta spesial sones del lingue.
Li signete ʼ, nomat tutuq belgisi in Uzbekum, bli usat:
- por indika un glotal separasion o limite inter sones;
- in kelki vordes de arabi origine;
- por diferentia vordes, kel altrim esed skriptat identikim.
Exemples:
- maʼno — signifikatione;
- sanʼat — arte;
- eʼlon — anonse;
- qatʼiy — firmi o strikt.
Kiriliki alfabete
[modifika | edit source]Li uzbeki kiriliki alfabete blid introduktet ye 1940. Lu have 35 literes e un apostrofe. Apud li komuni kiriliki literes, lu inkluse li spesial literes Ў ў, Қ қ, Ғ ғ e Ҳ ҳ.
| А а | Б б | В в | Г г | Д д | Е е | Ё ё | Ж ж | З з | И и |
| Й й | К к | Л л | М м | Н н | О о | П п | Р р | С с | Т т |
| У у | Ф ф | Х х | Ц ц | Ч ч | Ш ш | Ъ ъ | Ь ь | Э э | Ю ю |
| Я я | Ў ў | Қ қ | Ғ ғ | Ҳ ҳ | ʼ |
Li literes Ц ц, Ё ё, Ю ю, Я я, li duri signete Ъ ъ e li moli signete Ь ь okure chefim in vordes prestat fro Rusum e altri lingues.
Li chef korrespondenties inter li moderni latini e kiriliki alfabetes es:
| Latini | Kiriliki | Aproksimativi pronunsiatione |
|---|---|---|
| Oʻ oʻ | Ў ў | un vokale inter o e u |
| Gʻ gʻ | Ғ ғ | sonori velari o uvulari frikative |
| Q q | Қ қ | surdi uvulari o posteriori k |
| H h | Ҳ ҳ | surdi faringal o glotal frikative |
| X x | Х х | forti velari frikative |
| Sh sh | Ш ш | sh |
| Ch ch | Ч ч | ch |
| Ng ng | Нг нг | velari nasal sone |
| J j | Ж ж | j o zh, segun li vorde |
Exemple in du alfabetes
[modifika | edit source]| Latini skripture | Kiriliki skripture | Novial |
|---|---|---|
| Oʻzbek tili | Ўзбек тили | Uzbekum |
| Oʻzbekiston | Ўзбекистон | Uzbekistan |
| Toshkent | Тошкент | Tashkent |
| Samarqand | Самарқанд | Samarkand |
| Buxoro | Бухоро | Bukhara |
| Shahrisabz | Шаҳрисабз | Shahrisabz |
| Gʻazal | Ғазал | ghazale |
| Mustaqillik | Мустақиллик | independeso |
Proponet reforme de 2026
[modifika | edit source]Ye 2026, un lege-projekte por modifica li latini alfabete blid prezentat al parlamente de Uzbekistan. Li propositione dev remplasa quar aktuali literes o kombinasiones:
| Aktual forme | Proponet forme | Kiriliki ekvivalente |
|---|---|---|
| Oʻ oʻ | Ö ö | Ў ў |
| Gʻ gʻ | Ğ ğ | Ғ ғ |
| Sh sh | Ş ş | Ш ш |
| Ch ch | Ç ç | Ч ч |
Segun li lege-projekte, li novi alfabete dev kontena 28 literes e un apostrofe, in lok del aktuali 26 literes e tri liter-kombinasiones. Li chanjo es pensat por simplifika digitali skriptione e evita li teknikal problemas ligat kun diferent variantes del signetes in Oʻ e Gʻ.
Ye 24 julie 2026, li kompetenti komite del Senate de Uzbekistan preliminarim diskuted li lege e decidid presenta lu por konsideratione in un plenari reunion. Til li formal aprobatione e intratione in vigore del lege, li alfabete de 1995 resta li aktuali ofisiali variante.[8]
Arabi skripture
[modifika | edit source]Fro li medievial periodo til li 1920-esmi yares, li chagatai e uzbeki literari lingues esed skriptat per un persi-arabi alfabete.
Ye 1923, un reformet variante del arabi alfabete blid introduktet. Lu plu klarim indikad li uzbeki vokales e simplifikad kelki tradisional grafikal formes.
Hodie li arabi skripture continua bli usat por Sud-Uzbekum in Afghanistan, e anke in kelki uzbeki komunitates de Pakistan e China.
Unesmi latini alfabete
[modifika | edit source]Ye 1928–1929, Uzbekistan adoptad li unifikat novi turkesi latini alfabete, konosat kom Yañalif. Lu esed usat til 1940.
Li reforme esed un parte del vasti latinisatione del turkesi lingues in li Sovieti Union.
Kiriliki alfabete
[modifika | edit source]Ye 1940, un kiriliki alfabete por Uzbekum blid introduktet. Lu inklused literes por spesial uzbeki sones, tal kom:
- Ў ў;
- Қ қ;
- Ғ ғ;
- Ҳ ҳ.
Li kiriliki alfabete esed li sol ofisiali skripture durant li major parte del sovieti periodo. Hodie lu ankore es vastim usat in libres, jurnales, internet, reklames e privati komunikatione, specialim da plu oldi generationes.
Moderni latini alfabete
[modifika | edit source]Ye 2 septembre 1993, Uzbekistan adoptad un lege pri li gradual reintroductione de un latini alfabete. Li unesmi variante esed proksimi al moderni turki alfabete e inklused li literes ö, ğ, ş e ç.
Ye 6 maye 1995, li alfabete blid revidat. Li literes:
- ö blid remplasat per oʻ;
- ğ blid remplasat per gʻ;
- ş blid remplasat per sh;
- ç blid remplasat per ch.
Li aktuali latini alfabete have 26 individuali literes e tri oficiali kombinasones de literes: sh, ch e ng.[7]
Li special signet formes Oʻ oʻ e Gʻ gʻ representa separi sones. In praktike, diferent tipografikal signetes bli usat, inklusent apostrof, turnat komma e simboles simil a unikal kommas. Disi variatione krea problemas in digitali sercha, klavari use e standartisatione.
Latini skripture es ofisiali in Uzbekistan, ma kiriliki skripture continua bli vastim usat paralelim.
Propositione de reforme in 2026
[modifika | edit source]Ye 7 julie 2026, li Legislative Chambre del parlamente de Uzbekistan aprobad un lege-projekte por modifica li latini alfabete.
Li propositione previde li chanjes:
- Oʻ oʻ → Ö ö;
- Gʻ gʻ → Ğ ğ;
- Sh sh → Ş ş;
- Ch ch → Ç ç.
Segun li projekte, li reformet alfabete dev have 28 literes e un apostrofe. Li autores deklarad ke li chanjo dev simplifika digitali skriptione e elimina problemas kausat da li diferent formes del apostrof.
Ye 24 julie 2026, li kompetenti komite del Senate preliminarim diskuted li projekte e rekomendad lu por konsideratione in un plenari reunion. Ye li fini de julie 2026, li reforme esed ankore in parlamentari proseso e li aktuali alfabete de 1995 restad in use.[8]
Linguistikal tretes
[modifika | edit source]Fonetike
[modifika | edit source]Li standardi Uzbekum have six chef vokal fonemes, kel in li moderni latini skripture bli reprezentat da:
a, e, i, o, oʻ, u.
Li exakti pronunsiatione del vokales varia inter dialektes. Li influo de Persum kontribuad al developo de un vokal sistem diferent fro ti de mult altri turkesi lingues.
Li standardi literari lingue generalim non have li sistematik harmonie del vokales, kel es karakteristik de mult turkesi lingues. Tamen, plur kipchakisi e oghuzesi dialektes konserva li harmonie parcialim o preske kompletim.
Uzbekum have konsonantes simil al altri turkesi lingues, ma anke kelki sones influat da persi e arabi prestates. Li sones skriptat per q, gʻ, x e h have un importanti rolle in li fonologial sistem.
Li lingue generalim non distinga longi e kurti vokales kom separi fonemes, excepte in kelki prestati vordes e dialektal formes.
Gramatike
[modifika | edit source]Uzbekum es un aglutinativi lingue. Disi signifika ke li gramatikal signifikas bli adjuntat al radike chefim per un serie de sufikses.[9]
Por exemple:
- kitob — libre;
- kitoblar — libres;
- kitoblarimiz — nor libres;
- kitoblarimizda — in nor libres.
Uzbekum non have gramatikal genere. Substantives, pronomes e adjektives non bli dividet in maskuli, feminini o neutri classes.
Li adjektive generalim veni ante li substantive e non konkorda kun lu in numero o kase:
- yaxshi kitob — bon libre;
- yaxshi kitoblar — bon libres.
Li general vord-ordo es:
- subjekte – objekte – verbe.
Por exemple:
- Men kitobni oʻqidim.
- «Me lekted li libre.»
Tamen, li vord-ordo pote bli chanjat por emfaze o stilistik efekt.
Numero
[modifika | edit source]Li plurale bli generalim format per li sufixe -lar:
- bola — infante;
- bolalar — infantes;
- uy — hause;
- uylar — hauses.
Pos numerales, li substantive generalim resta in singulare:
- uch kitob — tri libres, literalim «tri libre».
Kasus
[modifika | edit source]Uzbekum have six chef gramatikal kasus.
| Kase | Sufixe | Exemple | Signifikatione |
|---|---|---|---|
| Nominative | — | uy | hause |
| Genitive | -ning | uyning | del hause |
| Dative | -ga / -ka / -qa | uyga | a hause |
| Akusative | -ni | uyni | li hause kom definiti objekte |
| Lokative | -da | uyda | in li hause |
| Ablative | -dan | uydan | fro li hause |
Li sufikses pote have fonetikal variantes segun li ultimi sone del vorde.
Posesion
[modifika | edit source]Posesion bli ekspresat per posesivi sufikses:
- kitobim — men libre;
- kitobing — vun libre;
- kitobi — lun libre;
- kitobimiz — nor libre;
- kitobingiz — vor libre;
- kitoblari — lesen libre o libres.
In un komplet posesivi konstruksione, li posedanto veni in genitive:
- mening kitobim — men libre;
- oʻquvchining kitobi — li libre del studente.
Verbes
[modifika | edit source]Uzbeki verbes indika:
- tempe;
- aspekte;
- mode;
- persone;
- numero;
- negatione;
- evidentialeso.
Li infinitive generalim fini per -moq:
- kelmoq — veni;
- yozmoq — skripta;
- oʻqimoq — lekta o studia;
- gapirmoq — parla.
Li negatione bli generalim format per li sufixe -ma-:
- keladi — lu veni o venira;
- kelmaydi — lu non veni o non venira.
Uzbekum have mult analitikal verbal konstruksiones, in kel auxilial verbes kombina kun verbal formes por ekspresa aspekte e nuance.
Postpositiones
[modifika | edit source]Uzbekum usa chefim postpositiones in lok de prepositiones. Les veni pos li substantive o pronome:
- uy uchun — por li hause;
- mendan keyin — pos me;
- shahar haqida — pri li urbe;
- doʻst bilan — kun un amiko.
Lexike
[modifika | edit source]Li funde del uzbeki lexike es turkesi. Chef vordes pri familie, natura, korpe, numero, animalos, quotidian aktives e gramatikal strukture have turkesi origine.
Pro longi historikal kontakte, Uzbekum prended mult vordes fro Persum. Persi influo es specialim forti in:
- kulture;
- literature;
- urbal vive;
- art;
- kukerie;
- administrasion.
Mult vordes de arabi origine intrad Uzbekum direktim o tra Persum. Les es frekventi in:
- religion;
- sientie;
- filosofie;
- edukatione;
- juridike;
- abstrakti vokabularie.
Exemples inkluse:
- kitob — libre;
- maktab — skole;
- ilm — konosenso o sientie;
- adabiyot — literature;
- huquq — yure.
Fro li 19-esmi siekle e specialim durant li sovieti periodo, Uzbekum prended mult vordes fro Rusum. Plur internationali termines de teknike, politike e sientie intrad li lingue tra Rusum.
Pos li independeso, un parte del rusi prestates blid remplasat da turkesi, persi-arabi o internationali formes. Samtempe, Anglum devenid un important fonte de novi termines in informasion-teknologie, ekonomie, komerse e populari kulture.
Literature
[modifika | edit source]Li uzbeki literari tradisione inkluse li chagatai klasiki literature e li moderne uzbeki literature.
Chef klasiki autores inkluse:
- Alisher Navoi;
- Babur;
- Lutfi;
- Sakkaki;
- Mashrab;
- Nodira;
- Uvaysiy;
- Munis Khorezmi;
- Agahi.
Inter li importanti moderni uzbeki autores es:
- Abdulla Qodiriy;
- Choʻlpon;
- Fitrat;
- Hamza Hakimzoda Niyoziy;
- Gʻafur Gʻulom;
- Oybek;
- Abdulla Qahhor;
- Hamid Olimjon;
- Zulfiya;
- Erkin Vohidov;
- Abdulla Oripov;
- Oʻtkir Hoshimov.
Alisher Navoi es ofte konsiderat kom li fundatori e maxim grandi reprezentante del klasiki uzbeki literari tradisione, benke lu skriptad in li lingue nun konosat kom Chagataium.
Lingual exemple
[modifika | edit source]Li unesmi artikle del Universali Deklaratione del Human Yures in Uzbekum:
- Latini skripture
- Barcha odamlar erkin, qadr-qimmat va huquqlarda teng boʻlib tugʻiladilar. Ular aql va vijdon sohibidirlar va bir-birlari ila birodarlarcha muomala qilishlari zarur.
- Kiriliki skripture
- Барча одамлар эркин, қадр-қиммат ва ҳуқуқларда тенг бўлиб туғиладилар. Улар ақл ва виждон соҳибидирлар ва бир-бирлари ила биродарларча муомала қилишлари зарур.
- Aproksimativi traduktione in Novial
- Omni homes bli naska liberi e egali in dignitate e yures. Les have rasion e konsientie e dev akta un versu altri in spirite de fraternitate.
Simpli frases
[modifika | edit source]| Uzbekum | Novial |
|---|---|
| Salom! | Salute! |
| Xush kelibsiz! | Bonveni! |
| Qalaysiz? | Kom vu sta? |
| Yaxshiman. | Me sta bon. |
| Rahmat. | Mersi. |
| Iltimos. | Ples. |
| Ha. | Yes. |
| Yoʻq. | No. |
| Xayr! | Adio! |
| Men oʻzbek tilida gapiraman. | Me parla Uzbekum. |
Vida anke
[modifika | edit source]Referenties
[modifika | edit source]- 1 2 Constitutione de Republike Uzbekistan, artikle 4.
- ↑ Glottolog: Uzbek.
- 1 2 Encyclopædia Iranica: “Chaghatay Language and Literature”.
- ↑ ISO 639-3: Uzbek.
- 1 2 D. Mamasaidov et al., “Filling the Gap for Uzbek: Creating Translation Resources for Southern Uzbek”, 2025.
- ↑ Lege de Republike Uzbekistan «Pri li statal lingue», 21 oktobre 1989, revidat 21 desembre 1995.
- 1 2 Lege de Republike Uzbekistan pri li introduktione del uzbeki alfabete basat sur latini skripture, 2 septembre 1993, revidat 6 maye 1995.
- 1 2 Senate de Uzbekistan: diskusion del lege-projekte pri li uzbeki alfabete, 24 julie 2026; “Deputies pass law on Uzbek alphabet reform”, Gazeta.uz, 9 julie 2026.
- ↑ A. Salaev, “UzMorphAnalyser: A Morphological Analysis Model for the Uzbek Language Using Inflectional Endings”, 2024.