Latinidi novi literes
Li Slaviani dikte "latinica" [latìnitsa] / латиница por li latinidi alfabete.
Li base es l'alfabete del latini lingue. Lun origine es en parte li etruski alfabeti. Por li reste li linguistes disputa. Felisim tum non es li sujete del artikle.
Li sujet de disi artikle es li novi literes kel venid sur disi base.
Li unesmi es probablim li Y por nota greki nomes de lokes e persones, ma on non pova dikte verim ke disi Y fad parte del latini alfabete den lu representad nur stranjeri vordes.
Li chanjos venid kad li klasi latini lingue lasad li loke al populari latinum o "romanum".
Kom li popules did fa anteu kun li greki nomes adoptand Y, li popules did adopta H por nota li germani nomes de lokes e persones e al komenso disi H did resta stranjeri litere kum Y.
Pos kad latinum morid verim, lasand li loke a lun filies, li H prononsati da li germanes, restad en li novi latini lingues kel adoptad omnes germani vordes. (anke li Rumanum even si lu prendad multi min germani vordes kam li altri).
Sertim kad li Germani volid skripte en lesen lingue, les anke prendad li latinidi literes e dunke les did have besonie de novi semnes Ü, Ö, Ä.
Existad altri posiblesos den en Neerlandum U = [ü] en klosati silabe EU = [ö] kom en Fransum....
On vida ke por un novi foneme (sone kel chanja li signifikatione si on dikte altri insted) exista du elektajes : novi litere o kombinatione de literes ja existanti.
Latinidi lingues e Anglum
[modifika | edit source]Anglum es germani lingue ma por lun alfabete li skripteres did elekte solutiones pokim kum en li latinidi lingues.
L'unesmi novum esed li ç kel did bli krea da... li spanianes kel non l'usa plu nunim ma ke li fransianes did prenda sub li regno di François Unesmi.
Spanium esed anke l'unesmi latinidi lingue kel usad li Y por veri spani vordes e lu mantena disi litere.
Li spesiali kase de U, V, I, e J
[modifika | edit source]En Latinum V esed li majuskle e u li minuskle, J esed li majuskle e i li minuskle.
Fransum did mantena disi man de fa til li fine del sekle dek-set ma ja al sekle dek-six li plu grandi parte del skripteres e imprimeres fad li diferense inter I e J e U e V.
On muss presisa ke li konfusione inter literes sami en Latinum e diferenti en Fransum o Spanium did krea novi grafies por evita konfusiones.
Exemplim : si on non diferensa V de U en Fransum "vile" e "uile" vud es skriptet samim (basi/desnobli e olie).
Dunke Fransum kread "huile" kun H non-etimologi ma kel diferensa du tre diferenti vordes den li sekense HV es non posibli.
En Spanium li aragoni urbe de Huesca have H sin etimologi motive ma por fa komprenda que VESCA non es [veska] (tum vud es beska en Spanium de nunim) sino [weska] den li sekense HV non es posibli ni en Spanium.
Ove en Spanium bli prononsat [webo] ma bli skriptet huevo por evita li falsi pronunso *[bebo].
OU en Fransum e lingues d'oc
[modifika | edit source]Latinum haved nur disi vokales : A E I O U
Li germani did resolve kun li diferense U / Ü . Li Turkes did prenda disi man en li yares 1920 kun Mustafa Kemal Atatürk.
Fransum, Arvernium, Provensalum, Piemontum have anke li foneme [ü].
Inspirati dal Grekum ? dal Galianes kel usad il greki alfabeti ? disi popules did fa kum li Galianes del Antikeso e did usa OU por [U] e mantenad U por [Ü].
Disi man de fa bli trova l'unesmi foye en textes d'oc del Rouergue (departemente 12 aproximativim) al sekle dek-du.
W
[modifika | edit source]Disi litere venid imediatim en oldi Anglum e oldi Germanum ma venid en Fransum nur al sekle dek-nin.
Germanidi lingues
[modifika | edit source]On vida ke si Germanum kread diakriti signes super li vokales lu trovad kombinationes de literes por li konsonantes : SCH [š] CH [ç] etc....
Germanum esed multempe li primi lingue del sentre-Europa; li altri lingues esed skriptet segun li germani sisteme, pos persones did krea novi literes.
Sentre-Europa
[modifika | edit source]Li cheko Jan Huss did krea li "hashek" li mikri V super li literes š č ž. Talim en uni novi litere lo skripted tum ke anteu on skripted SCH, TSCH, TJSCH.
Li polonanes did fa sisteme de kombinationes : SZ [š] CZ [ts] CSZ [č] SZCSZ [šč]
Multi plu tardim Magyarum elekted : S [š], SZ [s] li inverse del Polonum, C [ts], CS [tš]
Sub germani influense e kom en Latinum en disi lingues J prononseska [y].
Est-Europa
[modifika | edit source]Omni li landes di Est-Europa skripted en sirili alfabete til ke en Rumania li rego Carol Unesmi, de germani origine e kel parlad Germanum e Fransum ma non Rumanum, did desida ke li lingue vud bli skriptet en latinidi alfabete. On muss dikte ke li kultivati rumanes del tempe esed "bonjuriștii", exesivi admiratores de Fransia e les volid disi reforma.
Rumanum have dunke disi novi literes : ă [ë], â î [y del Polonum] ș [š] ț [ts]
Kom li yugoslavanes plu tardim li rumanes did krea uni soli litere por uni sirili litere.
(plu tardi li turkes prendad li literes del Rumanum e kread anke ç [ts], x [dž] ke Kurdum ha prendat pos)
li "angli literes"
[modifika | edit source]Tum es li internationali formule por dikte literes sin diakriti sisteme, li literes kel pasa pli boni pro fax o pro internet.
Talim ofte rumanes e kroates skripte lesen lingues en "angli literes", dunke li latini literes ke Anglum ha mantenat.